Genel Bakış

Ani, Kars'tan güneydoğuya doğru uzanan Arpaçay nehri boyunca yer alan bir ören köyudür. Demir Çağı'ndan beri önemli bir yerleşim merkezi olan Ani, Nairiler ve Urartuların topraklarının bir parçası olmuş, daha sonra ise Ermeniler tarafından ele geçirilmiş ve 961-1045 yılları arasında Pakraduni Hanedanlığı'nda (Bagratuni Hanedanı) Ermeni hükümdarlarının başkentliğini yapmıştır. Ani ayrıca 11. ve 12. yüzyıllarda İslam mimarisi eserlerine ev sahipliği yapmış, bunlar arasında Kars'ın önemli tarihsel yapıları bulunmaktadır. 2012'de UNESCO tarafından Dünya Mirası Geçici Listesi'ne alınan Ani, 2016'da ise resmen Dünya Mirasına aday gösterilmiştir.

Tarihçe

Ani kentinin tarihçesi, Erken Demir Çağı'na (MÖ 1200-1000) kadar uzanır. Bu bölgede Urartular döneminde Akhuriani adı verilen bir yerleşim vardı ve bölge ilk kez MÖ 400'lü yıllarda Orontes Hanedanı dönemlerinde Ermeni hakimiyetine girdi.

Ani adının en erken kaydını 6. yüzyılın sonlarında bulmak mümkün olup, bu dönemde Gamsaragan (Kamsarakan) ailesinin bir müstahkem yerine evrenden bahsedilir. Ermeni Gamsaragan ve Bagratuni Hanedanı arasındaki uzun mücadelelerden sonra, 780 yılında Gamsaraganlar mülkleri Bagratlılara sattı ve Bizans ülkesine göç ettiler.

Bagratlı I. Aşot, 885 yılında Abbasi Halifesi ve Bizans İmparatoru tarafından "Ermenistan Kralı/Şehinşah-ı Armen" olarak tanındı. Aşot ve oğulları önce (günümüz Tuzluca ilçesinin 8 km kuzeyinde bulunan) Bagaran'da, daha sonra Şirakavan'da (Akyaka ilçesi içinde) ve Kars merkezlerinde hüküm sürdüler. 961 yılında III. Aşot (953-977), başkentini Ani'ye taşımaya karar verdi ve burada büyük bir kentin inşasına başladı.

Kent, II. Smpat (977-989) ve oğlu Gagik (989-1020)'nin hüküm sürdüğü dönemde en parlak dönemini yaşadı. Bu dönemde nüfusun 100.000'i geçtiği söylenir. 1045'te Bizanslılar Ani'yi ele geçirip Bagratlı devletine son verdi; bu nedenle savunmasız ve huzursuz kalan bölge, 1064 yılında Selçuklu Sultanı Alparslan tarafından fethedildi.

Ancak diğer kaynaklara göre Ani'de Bronz ve Demir Çağı yerleşimler ve Urartulu yapılar bulunması olasıdır. İç kalenin duvarlarında yeniden kullanılmış klasik usulde kesilmiş taşlar ve Zerdüşt ateşgedesi olabilecek bir yapının varlığı da tespit edilmiştir. Ani, ilk defa 5. yüzyılda müverrihler tarafından kaleli ve Kamsarakan sülalesinin mülkü olarak anılmıştır.

Selçuklu fethinden sonra kent daha iyi korunmuş ve yıkılmış surlar yeniden yaptırılmıştır; burada sur tamir kitabeleri, aslan, ejderha ve çift başlı kartal motifleri görülebilir. Selçuklu fethinden kısa süre sonra Ani, Kürt kökenli Şeddadi beyliğinin başkenti haline geldi. Bu dönemde Ebu'l Menuçehr Camii, 1072 yılında Şeddadî emiri Menuçehr tarafından inşa edilmiştir.

1190 yılı civarında Gürcü beyi Zakare Mkhrgrdzeli, Ani hisarını üs alarak Kars ve Ahıska bölgesini kapsayan bir egemenlik kurmuştur. Bu soyundan gelenler önce Tiflis'teki Gürcü krallarına, sonra Moğol İlhanlılar'a bağlı "atabey" sıfatıyla hüküm sürmüşlerdir. Ani'deki Hristiyan eserlerinin çoğu bu dönemde yapılmış veya onarılmıştır.

Ani 1319'daki depremde önemli hasar görmüş, daha sonra Timur tarafından ele geçirilerek tahrip edilmiş olsa da, kentte n