Genel Bakış

Bana Katedrali, Erzurum ilinin Şenkaya ilçesinde bulunan Penek köyünde yer alan Bana Manastırı'nın ana kilisesidir. Gürcüce adı "banaki", yani askeri kamp anlamına gelmektedir ve bu kelime daha sonra kısaltılmış olarak "bana" haline gelmiştir. Katedral, tarihsel Tao bölgesinde önemli bir yer inşaatı olarak kabul edilir.

Tarihçe

Bana Manastırı, Gerçek Haç'ın korunması amacıyla inşa edilmiş bir manastır kompleksidir ve ana kilisesi olan Bana Katedrali'nin tanımı ilk defa 11. yüzyıl ortalarında yazılmış bir eserde yer almaktadır. Bu eser, Gürcü kralı IV. Adarnase'in 881-923 yılları arasında hüküm sürdüğü dönemde inşa edildiğini belirtmektedir. Katedralin inşasını idare eden Kvirike de bu manastıra ilk piskopos olarak atanmıştır. İoane ise Bana Manastırı'nın tanınmış piskoposlarından biridir ve Tao'daki aznavurlarla birlikte Gürcü kralı IV. Bagrat'a ihanet etmiş, ardından Bizans'a sığınmıştır.

Gürcü kralı IV. Bagrat, Bizans imparatorunun kardeşi Roman Argiri'nin kızı olan Helen ile Bagrat Katedrali'nde evlenmiştir ve Tao bölgesinde hüküm süren Bagrationi hanedanının bazı üyeleri Bana Katedrali'nde gömülmüşlerdir. 16. yüzyılın başında Osmanlılar bu eski katedrali, Kırım Savaşı sırasında Osmanlı ordusu için bir kaleye dönüştürmüş ve karargâh olarak kullanmışlardır. Bu dönemde Karl Koch'un 1843 yılında yaptığı gezide katedralin dış görünümünün bir kubbe gibi göründüğü kaydedilmiştir. Koch bu yapıdan büyük övgüyle söz etmiştir.

Katedral, Rus ordusunun top atışları sonucu 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında büyük ölçüde yıkılmıştır. Bu savaş sırasında kitabesinin olduğu ve bu savaş sırasında burada karargâh kuran bir Rus generalin bu kitabeyi götürdüğü söylenir. 1902 yılında Ekvtime Takaişvili'nin gezisi sırasında ise kilisenin içi taşlarla dolmuş, duvarları yıkılmış ve sadece galerinin kuzey kısmı ayakta duruyordu. 1907 yılına gelindiğinde katedral daha da kötü durumdaydı ve tamamen ortadan kalkmıştır.

Kaya mağaraları manastırının keşişlerin inzivaya çekildiği yerleri oluştururken, Mağara Kilisesi ise 9-10. yüzyıl arasında inşa edilmiş tek nefli bir yapıdır ve Bana Katedrali'nin güneydoğusunda, köy yerleşmesinin 700 metre doğusunda yer alır. Küçük kiliselerden birinin de kubbeli tetrakonkhos bir yapı olduğu bilinmektedir. Ancak bu kilise zamanla tamamen ortadan kalkmıştır.

Mimari

Bana Katedrali, yüksek bir konumda inşa edilmiş ve çevresini duvarlarla çevrelenmiş bir yapıdır. Üç katlı ve dört apsisli bu kubbeli kilise, 7. yüzyılın ilk yarısında inşa edilen İşhani Kilisesi'nin planını taklit etmektedir. Nerses tarafından Ermenistan'da inşa edilmiş olan Zvartnots Katedrali ve Gagik Kilisesi'ni hatırlatan bu kinci yapı, 1001 yılında Zvartnots'un planıyla inşa edilmiştir.

Katedral, iki bölümden oluşur: kilise ve etrafındaki yuvarlak formlu galeri. Haç şeklinde bir plana sahip olan kilisede, üç katlı odalar bulunur ve bu odalarda yüksekliği iki metreden fazla olan sütunlar yer alır. Sunağın kubbesinde altı adet sütun bulunmaktadır ve bu sütunlar yaklaşık iki metre yükseklikteki özel duvar üzerinde yükselir, böylece doğudaki apsis diğer apsislerden daha belirgin hale gelir. Diğer apsislerde dörder sütün bulunur ve bu sütunlar sunaktaki sütunlardan daha hacimli ve uzundur.

Katedralin içi duvar resimleriyle süslenmiştir. 1907 yılında, sunağın kubbesindeki ve üst kattaki galerilerde fresklerin kalıntıları fark edilmişti. Kilisenin inşa edildiği dönemde yazılmış olduğu düşünülen Gürcüce bir yazı, kilise duvarlarında görülebiliyordu. Bu yazı "ქრისტე შეი]წყალე თეოდორე დიდი" (İsa, Büyük Teodore'yi bağışla) şeklinde deşifre edilmiştir. Üst kattaki odanın duvarında Gürcü alfabesinin Asomtavruli harfleriyle yazılmış bir başka yazıda "ქ~ე შ~ე გ~ი" şeklindeki bu yazı da "ქრისტე, შეიწყალე გიოρგი" (İsa, Giorgi'yi bağışla) olarak anlaşılabilir. Bu yaziların kilisenin inşa edildiği dönemde yazılmış olması düşünülebilir.