Genel Bakış

Çatalhöyük, Konya'nın Çumra ilçesinde bulunan Küçükköy köyü yakınındaki bir arkeolojik yerleşim alanı olup, milattan önce 7000 yıllarından itibaren Cilalı Taş Devri ve Bakır Çağı'nda kullanılmıştır. Doğu ve batı yönlerinde yan yana iki höyük bulunmaktadır; doğudaki höyük "Doğu Çatalhöyük" olarak bilinirken, batıdakiler "Batı Çatalhöyük" olarak adlandırılır. Doğu yerleşim alanı, en son Cilalı Taş Devri sırasında ovadan 20 metre yüksekliğe kadar ulaşan bir yerleşim birimi oluşturmuştur ve batıya doğru da ufak bir yerleşim birimi ve birkaç yüz metre doğuya doğru ise bir Bizans yerleşimi bulunmaktadır.

Höyüklerin yaklaşık olarak 2 bin yıl boyunca kesintisiz olarak iskan edildiği tahmin edilmektedir. Özellikle neolitik yerleşimin genişliği, barındırdığı nüfus ve güçlü sanat ve kültür geleneği ile dikkat çekicidir. Yerleşimde 8 bin üzerinde insan yaşadığı düşünülür. Çatalhöyük'ün diğer neolitik yerleşimlerden temel farkı, bir köy yerleşmesini aşan ve kentleşme evresine girmiş olmasıdır. Dünya'nın en eski yerleşim alanlarından biri olan bu yer, ilk tarım topluluklarının yaşadığı önemli bir örnek olarak kabul edilir. Bu özellikler nedeniyle 2009 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne eklenmiştir ve 2012'de resmen Dünya Miras Listesi'ne dahil edildi.

Araştırma ve kazı

Çatalhöyük, Doğu Höyük olarak bilinen ve muhtemelen tarihsel olarak en eski ve gelişmiş Neolitik Çağ yerleşim yeridir. 1958 yılında James Mellaart tarafından keşfedilen bu bölge, ilk kazı çalışmaları 1961-1963 yılları arasında gerçekleşti. Kazılar 1993'te Cambridge Üniversitesi'nden Ian Hodder önderliğinde yeniden başladı ve günümüze kadar devam etmektedir. Bu araştırmalar, İngiliz, Türk, Yunan ve Amerikalı bilim insanlarının katılımıyla yürütülüyor. Çatalhöyük'teki kazılara göre, yerleşim yerleri Tunç Çağı'ndan önce terk edilmiş gibi görünmektedir. Batı Höyük'te 1961 yılında iki sondaj yapılmış ve 1993'te yüzey araştırmaları başlatılmıştır. Evlerin girişleri, çatılarda yer alır.

Tabakalanma

Çatalhöyük, Doğu ve Batı iki bölümden oluşmaktadır. Doğu, MÖ 7400 ile 6200 arasında neolitik yerleşim katmanları içerirken, Batı ise ilk kazı yıllarında Erken Kalkolitik I ve II dönemlerine ait mal grupları ortaya çıkarılmıştır. Doğudaki kazılarda MÖ 6500 ile 6000 arasında tarihlenen XII- VIII katmanlar, Batı'da ise daha geç bir yerleşim göstermektedir. Erken Kalkolitik II dönem mal grubu, Can Hasan 1'in 2B tabakası ile ilişkilendirilmektedir. Doğudaki kalkolitik tabakalar MÖ 6200 ile 5200 arasında tarihlenmektedir. Batı'da ise Bizans ve Helenistik dönem çanak çömlekler toplanmıştır.