Genel Bakış

Efes, Anadolu'nun batı kıyısında, bugünkü İzmir ilinin Selçuk ilçesinin üç kilometre güneybatısında yer alan antik bir Luvi şehridir. Hititçe Apaša ve Eski Yunanca Ephesos olarak bilinen Efes, Anadolu'da Yunan sömürgeciliğinin başlangıcıyla birlikte İyonya ve Roma dönemlerinde de önemini korumuştur.

Kuruluşu Cilalı Taş Devri'ne yani MÖ 6000 yıllarına dayanır. MÖ 10. yüzyılda eski Arzava başkentinin yerine Attik ve İyonyalı Yunan kolonistleri tarafından inşa edilmiştir. Klasik Yunan döneminde İyonya'nın on iki şehrinden biriydi.

MÖ 129'da Roma Cumhuriyeti'ne geçtikten sonra şehir gelişmeye başladı ve Artemis Tapınağı (MÖ 550 civarında tamamlandı) ile ünlü oldu. Celsus Kütüphanesi, 25.000 seyirci alabilen II. Claudius zamanında başlanıp Trajan döneminde tamamlanan antik tiyatro da diğer önemli yapılar arasında yer almaktadır.

Efes, Vahiy Kitabı'nda adı geçen Asya'nın yedi kilisesinden biridir ve Yuhanna İncili burada yazılmış olabilir. Şehir 5. yüzyıl birkaç Hristiyan konsilinin yeriydi (bkz. Birinci Efes Konsili). Gotlar tarafından yıkıldıktan sonra yeniden inşa edilmiş olsa da, Küçük Menderes Nehri'nin limanını yavaşça silmesi nedeniyle ticaret merkezi olarak önemi azaldı. MS 614'teki bir depremde kısmen tahrip oldu.

Efes harabeleri Adnan Menderes Havalimanı'ndan 65,7 km, Kuşadası Limanı'ndan ise 17,9 km uzaklıktadır. 2015 yılında UNESCO Dünya Mirası olarak eklendi ve 2022 yılı kazı çalışmalarında MS 7. yüzyıla denk gelen Erken Bizans Dönemi'nden kalma dükkânlara ve bir mahalleye ulaşıldı.

Efes, Türkiye'den en çok ziyaret edilen müzelerden biridir ve 2024 yılında 2 milyon 634 bin 355 ziyaretçiyle tüketiciler tarafından sevilen bir turistik merkez haline gelmiştir.

Tarihçe

Efes'in tarihi, uzun yıllar boyunca çeşitli imparatorlukların ve kültürlerin etkilerini taşıyan karmaşık bir geçmişe sahiptir. Neolitik dönemden başlayarak, bölgenin yerleşim merkezleri arkeolojik buluntularla tespit edilmiştir. Çukuriçi Höyük ve Arvalya Deresi yakınlarındaki diğer höyüklere ait antik eserler, bu bölgede MÖ 6000 civarında insan yerleşimi olduğunu göstermektedir.

MÖ 1050'li yıllarda Yunanlı göçmenlerin varlığıyla, kentsel gelişim hız kazanmış ve MÖ 560'da Artemis Tapınağı'nın kurulmasıyla dini merkez haline gelmiştir. Büyük İskender'in generallerinden Lisimahos tarafından yeniden inşa edilen Efes, "İzgara Plan"a göre düzenlenmiş bir şehir planı ile Roma döneminde önemli bir ticaret ve kültür merkezi haline gelmiş, nüfusu 200.000 civarına ulaşmıştır.

Roma İmparatoru Augustus zamanında Asya Eyaleti'nin başkenti olan Efes, MÖ 2-1 yüzyılları arasında en parlak dönemini yaşamıştır. Bu dönemde her yer mermerden yapılmış anıtsal yapılarla donatılmış ve kentsel gelişim hız kazanmıştır. Ancak MS 4. yüzyılda limanın dolmasıyla ticaret gerilemeye başlamış, İmparator Hadrianus tarafından birkaç kez temizletilmesine rağmen kentsel önemini kaybetmiştir.

7. yüzyılda Araplar tarafından saldırıya uğrayan Efes, Bizans döneminde Selçuk ilçesindeki Ayasuluk Tepesi'ne taşınmıştır. 16. yüzyıldan itibaren giderek küçülen Ayasuluk, 1330 yılında Türkler tarafından alınmış ve günümüzde bölgede Selçuk ilçesi olarak adlandırılmaktadır.

Efes'in tarihi, Doğu ile Batı arasında önemli bir geçiş noktası olmasının yanı sıra, Antik Çağ'da bilim, sanat ve kültür açısından da büyük önem taşımıştır. Bilge Herakleitos, rüya tabircisi Artemidoros gibi isimlerin buradan kaynaklandığı bilinen Efes, tarihsel olarak dini inançlarla, ticaret merkezleriyle ve kültürel miraslarıyla birlikte anılmaktadır.

Mimari eserler

Efes, tarihi boyunca birçok kez yer değiştirdikten sonra kalıntıları yaklaşık sekiz kilometrelik geniş bir alana yayılmıştır. Ayasuluk Tepesi, Artemision, Efes ve Selçuk gibi dört ana bölgedeki harabeler yılda ortalama 1,5 milyon turist tarafından ziyaret edilmektedir. Tümüyle mermerden yapılmış ilk kent olan Efes'te bulunan başlıca mimari eserler aşağıda açıklanmıştır:

Dünyanın yedi harikasından biri olan Artemis Tapınağı, antik dünyanın mermerden inşa edilmiş ilk tapınağıdır ve temelleri MÖ 7. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Tanrıça Artemis'e ithafen Lidya kralı Croesus tarafından yaptırılan bu yapı, Yunan mimar Chersiphron tarafından tasarlanmıştır. Heykeltıraşlar Pheidias, Polycleitus, Kresilas ve Phradmon, tapınakta bulunan bronz heykelçilikleriyle süslemiştir. Tapınak yaklaşık 130 x 68 metre ölçülerindeydi ve ön cephesi diğer Artemis (Ana Tanrıça) tapinakları gibi batıya dönüktür. Bu yapı hem bir pazar yeri, hem de bir dinî müessese görevi görüyordu. MÖ 21 Temmuz 356'da adını ölümsüzleştirmek isteyen Yunanlı Herostratus tarafından yakıldı. Aynı gece Büyük İskender dünyaya gelmiştir. Büyük İskender Anadolu'yu fethettiğinde Artemis Tapınağı'nın yeniden yapılması için yardım teklif etmiş, ancak reddedilmiştir. Günümüzde sadece birkaç mermer bloğu kalmıştır.

Artemis Tapınağı ile ilgili kazı çalışmaları 1863 yılında British Museum'un katkılarıyla arkeolog John Turtle Wood tarafından başlatılmış ve 1869 yılında 6 metre derinlikte tapınak temellerine ulaşılmıştır.

Roma dönemi yapılarının en güzellerinden biri olan Celsus Kütüphanesi, hem kütüphane, hem de mezar anıtı olarak kullanılmıştır. 106 yılında Efes valisi Celsius öldüğünde oğlu babasının adına kütüphaneyi yaptırmıştır. Celsius'un lahdi ise kütüphanenin batı duvarı altındadır. Kütüphane cephesi 1970-1980 yılları arasında restore edilmiştir. Burada kitap ruloları, duvarlardaki nişlerde saklanıyordu.

Bülbüldağı'nda İsa'nın annesi Meryem'in son yıllarını Yuhanna ile birlikte geçirdiği inanılan kilise, Hristiyanlar için hac yeridir ve bazı papalar tarafından da ziyaret edilmiştir. Bazı kaynaklara göre Meryem'in burada ölüme gittiği düşünülse de, Kitab-ı Mukaddes'te anlatıldığı gibi Meryem'in mezarının dönemin Selefkos'unda (bugünkü Silifke) olduğu iddia edilmektedir.

Bu yer Bizans döneminde mezar kilisesi hâline getirilmiş ve Geç Roma döneminden Decius imparatoru zamanında putperestlerin zulmünden kaçan yedi Hristiyan gencin Panayır Dağı eteklerinde sığındıkları rivayet edilen bir mağara olarak kabul edilir. Dünya üzerinde bu mağaranın kendi sınırları içinde olduğunu iddia eden 33 şehir varsa da, Hristiyan