Genel Bakış

Karkamış, Türkiye'nin Gaziantep ilinde bulunan ve Hititler dönemine ait olan antik bir şehirdir. Bu kent, Hitit ve Asur İmparatorlukları döneminde önemli bir merkez olmuştur ancak Roma döneminde önemini kaybetmiştir. Karkamış'ın en eski yazılı bilgileri Aplahanda krallığına aittir; bu dönemde kentin vasal bir krallık olarak kabul edildiği ve ticaret yaptığı belirtilmektedir. Yahdul-Lim'in ölümünden sonra üç yüzyıllık bir dönem için kaynak bulunmamaktadır ancak sonraki zamanlarda Mitanni, Mısır, Hititler, Asurlular, Babil İmparatorluğu, Ahamenişlar, Makedonlar, Seleukos ve Roma tarafından yönetilmiştir. Karkamış'ın en parlak dönemini geç Hititler döneminde yaşamıştır ancak Orta Çağ'dan sonra tamamen terk edilmiş durumdadır.

Kentin Türkiye topraklarında kalan kısmının tescilliği 28 Ağustos 1986'da gerçekleşmiştir. 1699 yılında keşfedilen Karkamış, 1910'larda Britanya Müzesi tarafından birçok kez kazılmıştır. Türkiye'nin ilanı sonrasında askeri yasak bölge hâline getirilmesine rağmen kent 2011'de yeniden kazılabilir hale gelmiştir ve son kazı çalışmaları 2012 yılında yapılmıştır. Suriye tarafında yer alan dışkenti ise 2006 ve 2010 yıllarında bir dizi kazı gerçekleştirilmiş olsa da günümüzde Suriye İç Savaşı nedeniyle arkeolojik çalışmaları yapılamamaktadır.

Karkamış Muharebesi, Babilliler ile Mısırlılar arasında gerçekleşmiş olan savaşın yaşanmış olduğu bölgedir ve Kitâb-ı Mukaddes'de de bahsedilmektedir.

Etimoloji

Karkamış'ın etimolojik kökenleri oldukça karmaşıktır ve farklı görüşler vardır. Milattan önceki dönemlerde şehrin orijinal adının Cerabis olduğu düşünülen, Helenistik ve Roma dönemlerinde Europos olarak bilinen ismin de bu addan türediği farz edilmektedir. Kentin kaynaklarla saptanan en eski ismi Kargamiş'tır. Hititler döneminde kullanılan bu adın, Suriye'nin Ebla kentinde bulunan çivi yazılı tabletlerde ilk kez rastlanan en eski yazılı eserlerde yer aldığını göstermektedir. Bu adın kökeniyle ilgili çeşitli görüşler vardır. Bunlardan biri ismin o dönemde Suriye'de ünlü bir tanrı olan Kemoş'tan türediği ve "Kemoş'un limanı" manasına geldiğini öne sürmektedir. Bu iddia, bilim çevreleri tarafından da kabul görmüştür. Ancak başka bir görüş ise ismin Gılgamış'tan türediği üzerine kurulmuştur. Günümüzde şehir Türkiye'de Karkamış, Suriye'de ise Cerablus olarak adlandırılmaktadır.

Konumu

Karkamış, Eski Dünya'nın en verimli tarım arazilerinden biri olan Mezopotamya'nın kuzeybatısında yer alır ve Fırat Nehri'nin batı kıyısında kurulmuştur. Kent, Mısır ile Anadolu arasındaki geçiş yollarının üzerinde bulunur ve bu nedenle antik ticaret yollarına da yakındır. Bereketli Hilal'in içerisinde yer alan Karkamış, Anadolu platosunun sona erip Suriye düzlüklerinin başladığı doğu-batı hattı üzerinde uzanan bir coğrafi sınırdır.

Günümüzde Türkiye ile hukuki olarak Suriye, fiili olarak ise Özgür Suriye Ordusu tarafından paylaşılmakta olan antik kent, Türkiye'nin Gaziantep il merkezine 60 kilometre uzaklıktadır. Karkamış ilçesinin doğusunda yer alırken, Suriye'nin Halep il merkezine ise 100 kilometrelik bir mesafede bulunmaktadır. Kentin toplam 90 hektarlık yayılma alanının büyük bölümünü oluşturan kale ve iç kenti Türkiye sınırları içinde bulunurken, dış kentin bir kısmı Suriye sınırlarında yer alır. Bu bölünme, Karkamış'ın tarih boyunca yaşanan siyasi olayların etkilerini gösterir.

Tarihçe

Karkamış, MÖ 3350 yıldan beri yerleşim merkezi olarak bilinmektedir. Ancak, bölgedeki en eski yazılı kaynaklar MÖ 17. yüzyılın sonlarına kadar uzanır. Bu dönemde Karkamış, Mari Krallığı'na bağlı bir devlet haline gelmiş ve kralı Aplahanda, Asur ve Babil kralları ile birlikte anılmıştır. Yahdul-Lim'in ölümünden sonra yaklaşık 300 yıl boyunca tarihsel kaynaklarda isimsiz kalmış olsa da II. Thutmose tarafından Mısır'ın eline geçmiştir. Hititler, I. Şuppiluliuma döneminde Karkamış'a bağlı bir krallık kurmuş ve burada hüküm sürmüşlerdir.

II. Murşili döneminde isyan eden krallıklar yenilgiye uğratılmış ve Hitit birliği tekrar sağlamlaştırılmıştır. MÖ 1322'de I. Şuppiliuma'nın ölümüyle birlikte Hitit otoritesi sarsılmış, ancak Karkamış bu dönemde Hititlere bağlı kalmıştır. Geç Tunç Çağında Hitit İmparatorluğu'nun en önemli merkezlerinden biri haline gelmiş ve MÖ 11. yüzyılda gücünün doruğuna ulaşmıştır.

Hitit kültürünün etkisi altında Kubaba, "Karkamış Kraliçesi" olarak bilinen bir tanrıça olarak kabul edilmiştir. Frigler tarafından sahiplenildikten sonra adı Kibele olarak değişmiş ve bu kült daha geniş bir alana yayılmıştır. MÖ 9. yüzyılın sonlarında Asur kralları II. Aşurnasirpal ve III. Şalmanezer tarafından haraca bağlanmıştır. Pisiri'nin hüküm sürdüğü dönemde II. Sargon tarafından fethedilmiş, yakılıp yıkılmış ve halkı köle olarak Asur şehirlerine nakledilmiştir.

MÖ 604'te Yeni Babil İmparatoru II. Nebukadnezar ile Firavun II. Neko'nun orduları Karkamış'ta karşı karşıya gelmiş, ancak II. Neko yenilgiye uğramış ve bölgeden uzaklaşmıştır. Bu savaş "Karkamış Savaşı" olarak adlandırılmıştır. Yeni Babil İmparatorluğu'nun egemenliği altında kalan Karkamış, MÖ 539'da Pers İmparatoru Büyük Kraliçe tarafından fethedilmiştir.