Genel Bakış

Oşki Manastırı, Erzurum ilinin Uzundere ilçesine bağlı Çamlıyamaç köyünde yer alan ve tarihsel Tao Bölgesinde bulunan eski bir Gürcü manastırıdır. Günümüzde Oşkı olarak bilinen bu bölgeye ait olan bu manastır, 963-973 yılları arasında inşa edilmiş olan ana kilisesi Vaftizci Yahya'ya adanmıştır. Manastırın yapısı ve mimarisi, Orta Çağ Gürcistan mimarisinin karakteristik unsurlarını yansıtır. Kilise, kubbe ile örtülü bir alan ve çevresindeki duvarlarla çevrelenmiştir. İçerideki fayanslar, heykeller ve mozaikler gibi sanat eserleri, manastırın geçmişteki önemini göstermektedir.

Manastır, günümüzde de dolaşılabilir bir tarihi turistik alandır. Ziyaretçiler, kilisenin kubbesi altında bulunan freskler ve mozaikleri inceleyerek eski Gürcistan sanatına tanık olabilirler. Ayrıca manastırın etrafındaki doğal güzellikleri de ziyaretçilere cazip bir deneyim sunmaktadır.

Oşki Manastırı, Erzurum'daki önemli tarihi ve kültürel miras parçalarından biridir. Ziyaretçilerin bu manastırda geçirdikleri zamanları, Gürcistan tarihine dair derinlemesine bilgi edinme fırsatı sunmaktadır.

Etimoloji

Oşki'ye gidenler, yer adının etimolojisini merak ederlerse iki farklı görüşle karşılaşacaklardır. Kaha Şengelia ve Valeri Silogava'a göre "ოშკი" (oşki), Megrelce "შქა" (şka) kelimesinden türemiştir ve bu kelime "ortada olan" anlamına gelir. Bu görüşe göre, Oşki'nin adı, yerinin bölgenin merkezinde bulunduğunu ima eder.

Merab Çuhua ise, "ოშკი" (oşki) kelimesinin Lazca kökenli olduğunu ve Gürcüce ასკილი (asḳili) olarak kullanılan "kuşburnu" anlamına geldiğini savunur. Bu görüşe göre, Oşki'nin adı kuşların seyrettiği bir yer anlamına gelir.

Ermenice etimolojisi de dikkat çekicidir. Yer adının sonuna "katedral" anlamına gelen "vank" kelimesi eklenerek Ermenice Oşk-vank şeklinde adlandırılmıştır ve bu, Oşki Katedrali'nin karşılığıdır. Türkçede kullanılan Öşkvank adı da bu etimolojiyi yansıtan bir örnek olarak görülür.

Ancak, etimolojik görüşlerin yanı sıra, Oşki'nin tarihi önemi ve doğal güzelliği de ziyaretçileri ilgi duyacak şekilde cazipedir. Bu küçük şehri keşfeden herkes, bu farklı görüşleri bir araya getirmeye çalışarak daha derin bir anlamda yer adını anlayabilir.

Tarihçe

Oşki Manastırı, III. Davit Kuropalati döneminde inşa edilmiş olup, yapıya dair yapılan araştırmalar bölgenin özel bir yere seçilmesi anlamına geliyor. Bu dönemdeki benzerlerinin etkilerini taşıyorsa da, daha karmaşık ve gelişmiş bir üsluptan yararlanılmıştır. Tetrakonk olarak tasarlanmış yapıda merkezi kubbe bulunmaktadır. Manastır ve kilisenin 1036 yılında zengin bir şekilde kutsal eşya ve fresklerle süslenmesi bilinen olaylardandır. Oşki, eski Gürcü kültüründe önemli bir eğitim merkezi niteliğini taşımaktadır. Manastırda kopya edilen elyazmalarından en önemlisi 978 yılına ait bir İncildir. Manastır, birçok önemli din adamı yetiştirmiştir; bunlardan Gabriel Oşkeli, Stepane Mtbevari ve İoane Çiray 10. yüzyılda öne çıkmışlardır.

Erzurumlu Ermeni din adamı ve tarihçi Hakob Karnetsi, Tortum vadisindeki Oşki, Hahuli ve İşhani köylerinde büyük Gürcü manastırlarının bulunduğunu ve Konstantinopolis'teki Aya Sofya dışında bunların benzerinin olmadığını yazmıştır. Manastır harabeleri 1843-1853 yılları arasında Venedikli Ermeni bilim insanı Nerses Sargisyan tarafından ziyaret edilmiş, bu ziyarete bağlı olarak Gürcüce yazıt kaydının yapılmıştır. Yazıt, daha sonra Brosset tarafından yayınlanmıştır. Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili de manastırda incelemelerde bulunmuştur. Takaişvili 1917 yılında Oşki Kilisesi'nin güney kolu uzun süre cami, güney ve batı kolları ise ahır ve samanlık olarak kullanıldığını belirtmiştir; bu tarihte kilisenin en iyi durumda olan kısmı merkezi bölümdür.

Mimari

Oşki Manastırı'nın ana kilisesi olan Oşki Kilisesi, Tortum Çayının sol kıyısında, dağın sırtına doğru yükselir. Manastır kompleksi dörtgen şeklinde planlı, güneydoğu köşesi ise kilisenin yer aldığı bölümdür. Giriş kapısı üzerinde 12 satırlık bir yazıda manastırın yapımında görev alan kişilerin adları ve unvanları yazılıdır.

Kilise'nin iç duvarlarında önemli freskler bulunur. Kubbe, kubbenin kasnak yüksekliği 6.4 metre olmak üzere miğfer şeklinde 6.86 metre yüksekliğindedir. Kırmızı ve sarı renkli çinilerle süslenmiş bu kubbeyi çevreleyen duvarlar ise yarıçapı 5.66 metredir. Kubbenin alt kısmında siyah renkli haç figürleri, destek sütunlarında da çeşitli hayvan ve insan figürleri yer alır.

Kilisenin batısındaki haç kolu büyük bir meydana açılır. Buradaki kolonlar fresklerle süslenmiştir. Fresklerdeki figürlerin ölçekleri dönemlere göre değişir. Kubbenin boğaz kısmında 12 adet pencere bulunmaktadır.

Manastırda kullanılan kemerler çok görkemlidir ve 11-12. yüzyıllarda Doğu Ortodoks Kiliselerinde geleneksel olarak kullanılmıştır. Hristiyanlık öncesi dönemi çağrıştıran boğa, kuş ve geyik figürleri de manastırın mimarisi içinde yer alır.

Kilisenin duvarlarındaki Gürcüce yazıtların bazıları zamanla silinmiştir. 2016 yılında Gürcü araştırma ekibi kilisede toplam 47 adet Gürcüce yazıt bulmuştur (dış cephede 18, içeride 19 ve stoada 10). Günümüzde kilisenin bazı duvarları çökmüş haldedir. Bu çökme sırasında daha önce fark edilmeyen bazı freskler ortaya çıkmıştır.

Günümüzde kilisenin koruma altına alınan freskler farklı müzelerde sergilenmektedir. Dünya Anıtlar Fonu, Oşki Manastırının yokolmaması için bir proje başlatmış ve bu kapsamda yapılacak çalışmalar için fon oluşturmaktadır. Ayrıca Gürcü ve Türk hükûmetleri manastırın restore edilmesi için ortak çalışmalara başlama kararı almıştır.