Genel Bakış

Yerebatan Sarnıcı (Bizans Yunancası: βασιλική κινστέρνή; Latince: Basilica Cisterna), İstanbul'da şehrin su ihtiyacını karşılamak üzere 526-527 yıllarında Bizans İmparatoru I. Justinianus döneminde inşa edilmiş kapalı bir sarnıçtır. Ayasofya'nın güneybatısında, Soğukçeşme Sokağı'nda yer almaktadır. Suyun içinden yükselen pek çok mermer sütun nedeniyle halk arasında Yerebatan Sarayı olarak isimlendirilmektedir. Bu sarnıç aynı zamanda Bazilika Sarnıcı olarak da adlandırılır, çünkü daha önce bu bölgede bir bazilika bulunmaktadır.

Bizans döneminde Hadrianus su yollarına bağlanarak şehrin birinci ve ikinci tepeleri arasındaki bölgelerin su ihtiyacını karşılayan bu sarnıç, Osmanlılar tarafından İstanbul'u fethettiğinde Sarayburnu ve Bahçe Kapısı civarına su dağıtım merkezi olarak hizmet verdi. Osmanlı döneminde şehirde kendi su tesislerinin kurulması ve Bizans dönemine ait eski su yollarının tamiri nedeniyle sarnıcın bu işlevi kısmen değişti. Sarnıç, saraya, sadrazamın ahırlarına, caddeye ve mahalleye isim verilen bir mahalle etrafında yer almaktadır. Merkezinde bulunduğu mahalleyi temsil eden fiziksel bir yapı ve simge haline gelen sarnıç, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından işletilerek müze ve etkinlik mekanı olarak kullanılmaktadır.

Mimari özellikleri

Yerebatan Sarnıcı, tuğla ve kaya taşından yapılmış, dikdörtgen planlı bir yapıdır. İlk defa I. Dünya Savaşı sırasında Alman arkeolog Eckhard Unger tarafından ölçümlenmiş olup ölçüler 138 x 64,6 metredir. Yapı, Basilika Stoa adlı anıtsal yapının ve bölgenin su ihtiyacını karşılamak amacıyla inşa edilmiş olarak düşünülmektedir. İmparatorluk stoasının avlusunda yapılan bir kazı işlemi sonucunda ana kaya seviyesine kadar inilerek depo bölümü oluşturulmuştur. Bu bölüm, sütun sıraları arasındaki boşluklar kemerlerle bağlanmış ve üzerleri tonozlarla kaplanmıştır. Yapının yaklaşık 100.000 ton su depolama kapasitesi vardır.

Yapıda 336 sütun bulunur; bunların 98'i özel olarak yapılmıştır. Doğu-batı yönünde 28, güney-kuzey yönünde ise 12 sütun sırası bulunmaktadır. Kuzeybatı tarafındaki II. Abdülhamid döneminde kapatılan alan içerisinde kalan 41 sütun günümüzde görülmemektedir.

Yapının mimari özellikleri, bezemeli sütunlar, Korint başlıkları ve ters yüz edilmiş Medusalı başlıklar gibi devşirme malzemeleriyle zenginleştirilmiştir. Güneydoğu tarafındaki taş merdivenlerle giriş yapılmaktadır.